Tekort aan vitamine B12

Vitamine B12 is op zoveel systemen in het lichaam van invloed, waardoor een deficiëntie (=tekort) zich bij iedereen anders uit. Waar de één met name last heeft van vermoeidheid, tintelingen, geheugenverlies en spierkrampen, heeft een ander problemen met zich concentreren, een ontstoken tong, menstruatieklachten en depressiviteit.
Wel zijn er een aantal klachten die vaker voorkomen, zoals: een ontstoken of dikke tong, het koud hebben, psychische problemen, neurologische klachten en verlies van eetlust. Een vitamine B12 deficiëntie is sluipend en het kan jaren duren voordat de symptomen en klachten zich ontwikkelen en voordat ze ernstig worden. Bij onverklaarbare neurologische klachten, glossitis, concentratieproblemen of psychische problemen zou daarom altijd de B12 serumwaarde getest moeten worden. Raadpleeg altijd uw huisarts, als u last hebt van één of meerdere klachten uit onderstaande opsomming.
Neurologisch: Tintelingen, doof gevoel, brandend gevoel in armen, benen, handen en/of voeten ("mieren lopen"), zenuwpijn, uitvalsverschijnselen, concentratiestoornissen, dementie, geheugenproblemen, niet op de juiste woorden kunnen komen, "dubbele tong" (=Afasie), verkeerde woorden gebruiken, verspreken, onverklaarbaar vallen, of ergens tegen aan lopen, "dronkemansgang" (=Ataxie), verlies van positiegevoel, onhandig zijn, dingen uit je handen laten vallen, dingen omgooien, struikelen, moeilijk lopen, benauwdheid op de borst, hartkloppingen, versnelde hartslag, kortademigheid, fasciculaties (spiertrillingen, samentrekking van een klein deel van een spier, onwillekeurige bewegingen, onrustige benen.
Psychisch: Depressie, dementie, nervositeit, psychose, paranoia, geïrriteerdheid, "kort lontje", stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, verwardheid, gedragsveranderingen, spierpijn en krachtsverlies, ontstoken tong, branderige, pijnlijke of prikkelende tong, gevoelige mond, vermoeidheid, concentratie problemen, slaperigheid, sufheid, zwakte, misselijkheid, verlies van eetlust, gewichtsverlies, menstruatieklachten, zoals uitblijven menstruatie, hevige menstruatie, te lange menstruatie, verergerde menstruatiepijn, Diarree (met enige regelmaat), 
Overig: Gewrichtsklachten, kortademigheid, benauwdheid, hartkloppingen, Duizeligheid, bleekheid van de huid, koud hebben, impotentie, onvruchtbaarheid, haaruitval, wazig zien, darmklachten, incontinentie en/of vaak plassen, hoofdpijn Glossitis (pijnlijke tong, z.g. biefstuktong), duizeligheid, flauwvallen, droge huid, bleekheid, geelverkleuring huid en oogwit, hyperpigmentatie, spontane blauwe plekken, gewichtsverlies (verlies van eetlust, verlies van smaak/reuk), Hypertone blaas (plas niet op kunnen houden), infecties (een verhoogde kans op vaginale- en urineweginfecties), groei- en ontwikkelingsachterstand bij kinderen, tijdens de zwangerschap tot neuraalbuis defecten en hartafwijkingen bij het kind.
 
Hoe ontstaat een tekort aan vitamine B12:
Er bestaan vele oorzaken voor een tekort aan vitamine B12. Deze zijn onder te verdelen in 4 categorieën: verminderde inname (geen/te weinig dierlijke producten), een gestoorde opname, aangeboren stoornissen in het metabolisme, en gestoorde benutting. Ook is het mogelijk dat er bij één persoon meerdere oorzaken naast elkaar aanwezig zijn. Sommige oorzaken zijn vrij eenvoudig te achterhalen, in andere gevallen kan dat erg moeilijk zijn. De meest voorkomende oorzaak van een vitamine B12 tekort is een verstoorde opname in het maagdarmkanaal. Ook mensen die gedurende een langere tijd helemaal geen dierlijke producten gebruiken, zoals veganisten, kunnen een vitamine B12-tekort ontwikkelen. De meeste oorzaken zijn niet weg te nemen, waardoor levenslange behandeling nodig is. De verschijnselen van een tekort aan vitamine B12 treden vaak pas na jaren op, omdat het lichaam van deze vitamine een voorraad aanlegt. Bij een tekort aan vitamine B12 kan minder DNA worden aangemaakt, dat nodig is als lichaamscellen zich vermenigvuldigen. Vooral bloed- en zenuwcellen vermenigvuldigen zich snel, en daar zijn de effecten van een tekort dus het eerst te merken. De verschijnselen van de bloedarmoede zijn onder andere vermoeidheid. De verschijnselen op de zenuwcellen zijn tintelingen en gevoelloosheid in de ledematen. Deze verschijnselen ontstaan pas na enkele jaren vitaminetekort. B12 wordt grotendeels opgeslagen in de lever. Een tekort aan vitamine B12 kent men vooral bij veganisten. Echter, na het stoppen van vitamine B12 inname kan het nog 3 jaar duren voordat een tekort zich kenbaar maakt; het lichaam kan dus enkele jaren op een goede B12-voorraad teren.
Een tekort aan vitamine B12 ontstaat ook als iemand geen intrinsic factor (een glycoproteïne) maakt. Dit is bijvoorbeeld het geval na een operatieve verwijdering van een deel van de maag. In zo'n geval zijn B12-injecties nodig om het tekort op te heffen. Ook kan het voorkomen dat het lichaam antistoffen tegen deze vitamine maakt, waardoor de opname door het lichaam wordt geremd. Een tekort leidt uiteindelijk tot een vorm van bloedarmoede (pernicieuze anemie) en neurologische gevolgen zoals tintelingen in de vingers (paraestesie), geheugenverlies, coördinatiestoornissen (ataxie) en spierzwakte in de benen.
Pernicieuze anemie betekent letterlijk: een verderfelijke (ernstige) vorm van bloedarmoede. De ziekte "pernicieuze anemie" staat echter voor iets anders: een stofwisselingsziekte waardoor er geen intrinsieke factor wordt aangemaakt of werkzaam is, met als gevolg een B12 gebrek met als gevolg een bepaald type bloedarmoede. Een ander woord voor pernicieuze anemie is de ziekte van Addison-Biermer. Een overschot van foliumzuur kan een tekort aan vitamine B12 maskeren. Deze vorm van bloedarmoede wordt niet altijd ontdekt. Vooral ouderen kunnen last krijgen van een vitamine B12 gebrek als hun stofwisseling stoornissen gaat vertonen. Door het gebrek aan vitamine B12 wordt de vorming van rode bloedcellen verstoord. Hierdoor kan men erg vermoeid raken. Tekorten aan vitamine B12 kunnen ontstaan door deficiënte voeding, namelijk te weinig dierlijke producten, maar ook door een verworven defect in de opname van vitamine B12 (pernicieuze anemie). Bij bloedarmoede door gebrek aan vitamine B12 of aan foliumzuur zijn de bloedcellen die men nog heeft meestal te groot; bij ijzergebrek juist meestal te klein. Bij een lage inname van B12 wordt er minder van uitgescheiden en wordt de ervan absorptie verhoogd. Hierdoor kan een tekort aan B12 soms voor 20 tot 30 jaar uitgesteld worden. Hierdoor kan het bij veganisten die geen supplementen nemen verschillende jaren duren voordat ze symptomen van een B12-tekort ontwikkelen.
Personen met psychische stoornissen, eet- of slaapproblemen, alcoholici en ouderen lopen kans op een B12-tekort. Omdat B12 een rol speelt in veel enzymatische processen in ons lichaam is het moeilijk om alle mogelijke symptomen van lage B12 -waarden te noemen. Enkele voorbeelden zijn: uitzonderlijke vermoeidheid, verteringsproblemen, verminderde eetlust en misselijkheid. B12 functioneert in heel nauwe samenwerking met foliumzuur en het gebrek aan één van beide voedingsstoffen kan een aantal dezelfde symptomen veroorzaken. Een grote hoeveelheid foliumzuur in de voeding kan de symptomen van een B12 tekort verbergen. 
Veganisten:
Bij mensen die helemaal geen dierlijke producten gebruiken, zoals veganisten, is er een grote kans op een tekort aan vitamine B12. Een tekort aan vitamine B12 ontstaat ook als iemand geen Intrinsic Factor maakt, een eiwit dat door de maag wordt gemaakt en onmisbaar en voor de opname van vitamine B12 in de dunne darm zorgt. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn na operatieve verwijdering van een deel van de maag. In zo'n geval kunnen alleen vitamine B12-injecties het tekort opheffen. Ook kan het voorkomen dat het lichaam antistoffen tegen deze vitamine aanmaakt waardoor de opname door cellen in het lichaam wordt geremd. Bij ouderen komt nog wel eens een tekort aan vitamine B12 voor. De oorzaak hiervan is een gebrek aan Intrinsic Factor of een maagaandoening: atrofische gastritis. Atrofische gastritis begint meestal met een verminderde maagzuurproductie waardoor bacteriën in de maag terechtkomen en spijsverteringsproblemen veroorzaken. Hierdoor worden de B-vitamines onvoldoende in het lichaam opgenomen. Het voedingspatroon kan wèl een rol spelen bij veganisten en - in mindere mate - vegetariërs. Met name veganisten krijgen in het geheel geen dierlijke producten binnen en dus geen vitamine B12. Wel leeft algemeen het idee dat er ook vitamine B12 zit in bepaalde plantaardige producten. De plantaardige vorm van vitamine B12 kan echter door het menselijk lichaam niet gebruikt worden, aangezien het vitamine B12 analogen zijn. Analogen lijken op vitamine B12, maar zijn geen actieve vorm van de vitamine, en kunnen de werking van de eigenlijke vitamine B12 in de cellen blokkeren. (spirulina is een bekend voorbeeld).
Vegetariërs maken zich terecht zorgen over B12, al bestaat er hiervoor een zeer gemakkelijke oplossing. Vroeger was het niet moeilijk om voldoende van deze vitamine binnen te krijgen. In culturen met plantaardige diëten, groeien de micro-organismen die B12 produceren in de bodem en blijven zij aan de wortelgroenten hangen. Traditionele Aziatische miso en tempeh bevatten grote hoeveelheden B12. Maar met de industrialisatie van de produktie en door verbeterde hygiëne, werd deze bron van B12 uitgeschakeld. Vlees-eters krijgen B12 door de micro-organismen die leven in het vlees dat zij opeten.
Omdat je lichaam B12 opslaat en dus een voorraadje heeft, wordt een tekort pas na lange tijd merkbaar. Je lichaam gebruikt eerst dus de voorraad op. Een tekort leidt uiteindelijk tot een vorm van bloedarmoede (pernicieuze anemie) en neurologische gevolgen zoals tintelingen in de vingers (paraestesie), geheugenverlies, coördinatiestooornissen (ataxie) en spierzwakte in de benen. Deze klachten kunnen in bepaalde gevallen ook voorkomen zonder afwijkingen in het bloedbeeld. 
 
Behandeling:
Omdat vitamine B12 op een ingewikkelde manier wordt opgenomen, afwijkend van alle andere vitaminen en mineralen, kan in dit traject van opname en metabolisme het nodige fout gaan. Daarom is de oorzaak van het tekort niet in alle gevallen aantoonbaar en nagenoeg nooit te herstellen. Bij een tekort aan vitamine B12 dienen bij de dokter de alarmbellen te gaan rinkelen. 
Verder is deze vitamine bijzonder omdat een gezond mens een voorraad B12 (vooral in de lever) voor minstens drie jaar heeft. Vanwege de grote voorraad zal een gezond iemand niet gauw klachten krijgen door een tekort, uitgezonderd mensen die langdurig geen voedsel gebruiken dat van dierlijke herkomst is (veganisten). Als het vitaminegebrek ontstaat door een slechte opname, dan moet het via een injectie worden toegevoegd. Het heeft dan geen zin om het via tabletten in te nemen.
Door het slikken van hooggedoseerde pillen (1000 tot 2000 microgram per dag) is het mogelijk om ook zonder intrinsic factor voldoende B12 binnen te krijgen. De opname geschiedt in dat geval via diffusie. In Nederland zijn injecties echter gebruikelijker.
De eerste stap in het stellen van de diagnose is het testen van serum B12. Voor een vollediger beeld kan dit worden aangevuld met HB, MCV, erytrocyten, leucocyten en trombocyten.
Een vitamine B12 deficiëntie kan voorkomen zonder anemie en zonder verhoging van MCV!
Bij bloedarmoede dienen ook altijd meteen ferritine en foliumzuur geprikt te worden, naast de serum B12, zodat meteen meer duidelijkheid gegeven kan worden waardoor de bloedarmoede kan zijn ontstaan. Bij een goede waarde van de MCV en een lage serum B12 waarde, is het aan te raden om ferritine te testen, aangezien een ijzertekort een verlaging van de MCV geeft (een vitamine B12 tekort geeft vaak, maar niet altijd, een verhoging van de MCV).
De diagnose zou niet moeten afhangen van afwijkende hematologische waarden. Macrocytose bijvoorbeeld is niet specifiek voor een vitamine B12 tekort, en ook bloedarmoede komt niet zo vaak voor als eerder werd aangenomen. De schatting is, dat als hemoglobine, hematocriet en MCV normaal zijn, 30% van de mensen met een vitamine B12 tekort gemist wordt. Indien een vitamine B12 tekort is ontstaan door een veganistisch voedingspatroon, is er meestal geen sprake van een opnamestoornis (een opnamestoornis is ook dan echter niet uitgesloten). In dat geval zijn injecties niet direct noodzakelijk. Het verdient echter aanbeveling om het tekort aan vitamine B12 zo snel mogelijk te verhelpen om blijvende schade te beperken. Bij lage waarden zijn injecties de beste en snelste oplossing. Deze injecties hoeven dan echter niet levenslang te worden gebruikt. Na aanvulling van de lichaamsvoorraad d.m.v. de oplaaddosis en eventueel nog een paar extra injecties, kan worden overgegaan op het slikken van vitamine B12 supplementen. Deze zijn in de meeste gevallen geschikt voor een veganistische levenswijze.
Voor voeding en supplementen bij een tekort van vitamine B12, lees verder.